/90

عنوان مقاله: رابطه ی علم با فرهنگ و تمدن اسلامی از دیدگاه شهید مطهری (24 صفحه)

نویسنده : حسین نژاد محمدآبادی، حمید

 

 

چکیده

 

یکی از الطاف الهی به انسان عقل و قوهی تفکر است، که در پرتو آن به علم و معرفت دست پیدا میکند و دیگر این که حس کنجکاوی و شناخت بهتر جهان و دستیابی به زندگی آسان، عامل ایجاد تمدن بشری است.

 

در این مقاله پس از تبیین معنای علم، مشخص میشود که مراد از علم در این بحث علوم تجربی، اعم از طبیعی و انسانی، است. و بعد از آن به ذکر معنا و مفهوم تمدن و فرهنگ و تفاوت بین این دو میپردازد و به این نکته هم اذعان دارد که تمدن و فرهنگ در یکدیگر تأثیر و تأثر متقابل دارند، و فرهنگ زیربنای تمدن به شمار میآید، ولی با این حال، به تعبیر استاد مطهری، علم با فرهنگ مساوی نبوده و با آن فرقها دارد.

(صفحه 34)

 

نکتهی اساسی، که این مقاله به آن میپردازد، این است که اسلام خود سازندهی فرهنگ و تمدن است و علم و دانش پایهی اصلی این فرهنگ و تمدن غنی است.

 

استاد شهید، زنده نگاه داشتن دین را به اقامهی فرهنگ اسلامی دانسته و بیان میکند که فرهنگ اسلامی دارای یک روح خاص میباشد و از اصالت و شخصیت مستقل و از حیات ویژهای برخوردار است. وی عامل این حیات را توصیههای مؤکد قرآن کریم و روایات دربارهی علم و فراگیری آن دانسته است. به تعبیر ایشان، یکی از دلایلی که تمدن و فرهنگ اسلامی به سرعت بالید و رشد کرد، همین توصیهها و نیز این که در راه یادگیری علم و فنون تعصب نمیورزیدند، و علم و دانش را در هر کجا و نزد هر کسی بود فرا میگرفتند، میباشد.

 

سپس استاد به نمونههایی از توصیهها، چه در قرآن کریم و چه در روایات، و این که به فراگیری علم تشویق کرده و جهل و نادانی را مذمت کردهاند پرداخته است. و در پایان بیان میشود که چرا با این که اسلام سفارش فراوانی به علم نموده است، این حقیقت در جامعهی اسلامی متروک مانده است.

 

واژگان کلیدی: علم، تجربی، فرهنگ، تمدن، فرهنگ اسلامی، قداست علم.

 

 

 

چیستی علم1

 

واژهی علم، مشترک لفظی است و در معانی متعددی به کار رفته است:

 

1 ) کاربرد علم در مقابل جهل، که بر همهی دانستنیها، اعم از تصورات و تصدیقات علوم حصولی و علوم حضوری، علوم عقلی، حسی و شهودی و نقلی، تک گزارهها یا رشتههای علمی اطلاق میشود.

 

2 ) علم به معنای قطع و یقین که متعلق آن گزارههایی است که مورد یقین آدمی

(صفحه 35)

 

باشد؛ اعم از این که آن گزارهی یقینی، صادق و مطابق با واقع باشد یا کاذب و خلاف واقع بوده باشد. علم در این کاربرد، مقابل شک و ظن و وهم قرار دارد.

 

3 ) علم به معنای نظام و سیستمی از گزارههای حصولی - که با روشهای مختلف کسب معرفت به دست آمدهاند - است؛ مانند علوم تجربی، فلسفی، تاریخی، عرفانی، ادبی و...

 

4 ) علم به معنای نظام و سیستمی از گزارههای حصولی - نه حضوری - که با روش حسی و تجربی، طبیعی و انسانی، کسب میشود. در این اطلاق فقه، اصول، کلام، فلسفه، عرفان و علوم ادبی و تاریخی، علم به شمار نمیآیند. (مصباح یزدی، 1379 ، 1/21-9)

 

علوم تجربی به لحاظهای مختلفی تقسیم شده است. به لحاظ موضوع و متعلق، به انسانی و طبیعی منشعب شده است.